Нганасанская мова Зьмест Клясыфікацыя | Носьбіты | Гісторыя | Асноўная характарыстыка | Грамадзкае становішча | Літаратура | Вонкавыя спасылкі | Крыніцы | Навігацыйнае мэнюЯзыки народов Сибири — Языки и культуры — Нганасанский языкСопоставительный Ненецко-Нганасанский Мультимедийный СловарьNganasan Multimedia DictionaryNganasanicaNganasan | EthnologueThe Red Book of the Peoples of the Russian EmpireDt.-Ng. Wörterverzeichnis Teil 1: A - H (Stand: 3/97) (Michael Katzschmann)р
Самадыйскія мовыМовы РасеіВыміраючыя мовы
Уральскія мовысамадыйскаяўральскае моўнае сям'інганасаныРасеі2010Таймырпасёлках2010расейскай мовепа-далганскуэнецкумоўная асыміляцыяОйча наш16641667XVIII ст.1845184918541856XVIIIXIXпіджынўралаалтайскагапа-беларускупа-беларускупа-беларускупа-беларускулітаратурнай мовайфанэтычнымізычныхаглютынацыяназоўнікампа-беларускупа-беларускукірылічнай графіцы20002001Інстытуце Народаў ПоўначыСанкт-Пецярбург
Нганасанская мова
Перайсьці да навігацыі
Перайсьці да пошуку
| Нганасанская мова ня’’ сиәде | |
| Ужываецца ў | Расеі |
|---|---|
| Рэгіён | Таймырскі Далгана-Ненецкі раён Краснаярскага краю Расеі |
| Колькасьць карыстальнікаў | 125 чал. (перапіс насельніцтва Расеі 2010 р.)[1] |
| Клясыфікацыя | Уральскія мовы
|
| Афіцыйны статус | |
| Код мовы | |
| ISO 639-2(T) | nio |
Нганаса́нская мова (саманазва: ня’’ сиәде, вымаўл. [næʔ]~[nʲɐʔ) — самадыйская мова ўральскае моўнае сям'і, на якой размаўляе самадыйскі народ нганасаны.
На мове размаўляе 125 чалавек (паводле зьвестак перапісу насельніцтва ў Расеі 2010 року). Распаўсюджаная ў паўднёва-заходняй ды цэнтральнай частках паўвостраву Таймыр, у прыватнасьці, трох паселішчах Таймырскага Далгана-Ненецкага раёну Краснаярскага краю: Вусьць-Авам, Валачанка, Новая.
Зьмест
1 Клясыфікацыя
2 Носьбіты
3 Гісторыя
3.1 Гісторыя вывучэньня
3.2 «Гаворка»
3.3 Літаратурная мова
4 Асноўная характарыстыка
4.1 Граматыка
4.2 Марфалёгія
4.3 Пісьмовасьць
5 Грамадзкае становішча
6 Літаратура
7 Вонкавыя спасылкі
8 Крыніцы
Клясыфікацыя |
Нганасанская мова зьяўляецца найбольш аддаленай ад астатніх самадыйскіх моваў[2]. Існуе два дыялекты мовы, распаўсюджаньне якіх адпавядае дзьвюм родапляменным групам нганасанаў: авамскі (Вусьць-Авам, Валачанка) і вадзееўскі (Новая). Адрозьненьні паміж дыялектамі не перашкаджаюць узаемаразуменьню.
Носьбіты |
Нганасаны засяляюць паўночную частку Таймырскага паўвостраву. Іхная асноўная частка жыве ў Таймырскім Далгана-Ненецкім раёне Краснаярскага краю, у пасёлках Вусьць-Авам, Валачанка ды Новая. Паводле зьвестак Усерасейскага перапісу насельніцтва ў 2010 годзе, колькасьць нганасанаў склала 862 чалавекі, зь іх моваю валодала 125. Усе нганасаны вольна размаўляюць на расейскай мове, некаторыя — таксама па-далганску ды энецку. На Таймыры сярод носьбітаў мовы адбываецца моцная моўная асыміляцыя, у тым ліку і праз далганскую мову. Асноўная сфэра ўжытку мовы збольшага прадстаўленая зносінамі людзей старэйшых за 60 гадоў.
Гісторыя |
Гісторыя вывучэньня |
Упершыню мова была зафіксаваная ў перакладзе малітвы «Ойча наш», які быў зроблены між 1664 і 1667 галяндзкім картографам і палітыкам Нікаляэсам Вітсэнам. Далей, у XVIII ст. нганасанскія словы публікаваліся нямецкім мэдыкам і батанікам Даніелем Готлібам Мэсэршмітам, нямецкім географам і лінгвістам Філіпам Ёганам фон Штраленбэргам, нямецкім географам і вандроўнікам Пэтэрам Сыманам Палясам, а таксама фінскім дасьледчык фіна-вугорскіх і самадыйскіх моваў, філёлягам Матыясам Аляксандрам Кастрэнам. Зьвесткі былі сабраныя ў 1845-1849 гадох, граматыка і слоўнік выйшлі ў 1854 і 1856 гадох. За савецкім часам дасьледаваньнем нганасанскай (і іншых самадыйскіх) мовы займаліся Н. Цярэшчанка (першае сыстэматычнае апісаньне мовы) і Е. Хелімскі.
«Гаворка» |
- Асноўны артыкул: Гаворка (Таймыр)
У XVIII-XIX ст. у асяродку таймырскіх расейскіх затундравых сялянаў, нганасанаў і далганаў склаўся піджын, лексыка якога амаль поўнасьцю складаецца з расейскай, а граматыка нашмат бліжэйшая да ўрала-алтайскага аглютынацыйнага тыпу[3]. Пераважае парадак словаў паводле SOV, замест ускосных склонаў выступаюць канструкцыі з пасьлялогамі место і мера, адсутнічаюць анляўтныя спалучэньні зычных (напрыклад, се (параўн. з расейскім «все», па-беларуску: «усе»), тарик (параўн. з расейскім «старик», па-беларуску: «стары»), малаший (параўн. з расейскім «младший», па-беларуску: «малодшы»). Адбываецца індукаваньне палісэміі словаў гаворкі субстратнымі мовамі (напрыклад, тебя ночь как резал?, параўн. з расейскім «как ты провёл ночь?» (па-беларуску: «як ты бавіў ноч?»).
Літаратурная мова |
Паводле зьвестак Хелімскага[4], што ў адрозьненьне ад большасьці бесьпісьмовых народаў, нганасаны валодалі высокастандартызаванай літаратурнай мовай і традыцыяй культуры маўленьня. Выкананьне эпічных песень і легендаў зьяўлялася асноўным заняткам таймырскіх нганасанаў падчас завеі (а значыць, цягам многіх тыдняў шторок). Мова фальклёру была багатая на цяжкія поліпрэдыкатыўныя канструкцыі, рэдкія іменныя і дзеяслоўныя формы; для яе былі характэрныя сыстэматычныя і шматлікія праявы моўнага пурызму. Паводле Хелімскага, шматлікія нганасаны адрозьніваліся схільнасьцю да рэфлексіі з нагоды тых ці іншых сэмантычных або граматычных тонкасьцяў, этымалёгіі. Традыцыі нацыянальнае ўвагі да мовы адлюстраваліся ня толькі ў багацьці лексыкі, стылістычных мажлівасьцях мовы і г.д., але і ў архаічнай, досыць складанай, але абсалютна пасьлядоўнай нганасанскай марфаналёгіі, амаль зусім не закранутай аналягічным зрухамі, і ва ўсіх складаных выпадках матываванай фанэтычнымі працэсамі. На думку Хелімскага, менавіта існаваньне нацыянальнае літаратурнае мовы прывяло да яе практычнага зьнікненьня. Старэйшае пакаленьне носьбітаў мовы кіравалася своеасаблівымі максымалісцкімі меркаваньнямі і лічыла, што лепей дапусьціць сьмерць мовы, чым яе зьмяненьне.
Асноўная характарыстыка |
Граматыка |
- Фаналёгія
У нганасанскай мове існуе 9 галосных гукаў і вялікая колькасьць дыфтонгаў:
| |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Зычныя:
| Вуснавыя | Зубныя | Палятальныя | Заднеязычныя | Лярынгальныя | |
|---|---|---|---|---|---|
| Выбухныя | p b | t d | с ʝ | k g | ʔ |
| Афрыкаты | d‿ð | с‿ç | |||
| Фрыкатыўныя | s ð | x | |||
| Насавыя | m | n | ɲ | ŋ | |
| Апраксыманты | j | ||||
| Бакавыя | l | ʎ | |||
| Дрыжачыя | r |
Адною з асаблівасьцяў нганасанскае мовы зьяўляецца наяўнасьць градацыі зычных. Яна выражаецца ў зычных фанэмах /b, t, k, s (sʼ)/, а таксама ў іх назалізаваных варыяцыях: /mb, nt, ŋk, ns/.
Марфалёгія |
Для нганасанскае мовы характэрная аглютынацыя. Пры гэтым, з прычыны ўзрастальнае фузіі ў некаторых месцах словазьмяняльных парадыгмаў, напрыклад, у назоўніка між маркерам склону і пасэсыўным паказьнікам, прысутнічаюць і выпадкі фузіі. Словазьмяненьне часта суправаджаецца складанымі чаргаваньнямі ў слове (turku > turkuʔ, ɟam > ɟaməʔ, toxi > tobiʔ, bigai > bikaːʔ, lɨŋxɨ > lɨmbɨʔ, isi > iɟiʔ).
Тып выражэньня граматычных значэньняў — сынтэтычны. Амаль адзіным выпадкам аналітызму ў нганасанскай мове зьяўляецца наяўнасьць спэцыяльнага аналітычнага дзеяслова, што выражае адмаўленьне. У назоўніках нганасанскае мовы з граматычных катэгорыяў выражаюцца склон (7), пасэсыўнасьць (адзнака сынтаксічнае сувязі між назоўнікам і займеньнікам), катэгорыя асабовага прызначэньня (адзнака ўдзельніка з сэмантычнаю роляй бэнэфактыва).
У нганасанскай мове, у адрозьненьне ад іншых самадыйскіх моваў, мае больш сэнсу вылучаць фармальную клясу прыметнікаў. Прыметнікі ўзгадняюцца з назоўнікамі ў ліку ды склоне (у назоўным, вінавальным, родным) альбо толькі ў склоне (у астатніх склонах). Існуе досыць шмат словаўтваральных сродкаў, якія зьяўляюцца ўнікальнымі для прыметнікаў (напрыклад, шматлікія афіксы зьмяншэньня і паслабленьня меры й ступені якасьці). Па аналёгіі зь іншымі мовамі самадыйскае групы, у нганасанскай мове не існуе марфалягічнага спосабу выражэньня параўнальнае й пераўзыходнае ступені параўнаньня: у параўнальных канструкцыях прыметнік проста набывае ўнутраны актант у аблятыве. У прэдыкацыйнай пазыцыі да назоўніка прыядноўваецца дзеяслоўны асабова-лічэбны паказьнік безаб'ектнага спражэньня (напрыклад, mənə nilɨtɨ-m (па-беларуску: «я жыву»), mənə iɟi-m (па-беларуску: «я дзядзька»)). Гэтае правіла дзейнічае для назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў ды займеньнікаў, апрача асабовых.
Серад граматычных катэгорыяў дзеяслова ў нганасанскай мове вылучаюцца асоба і лік, час, мадальнасьць, эвідэнцыяльнасьць (набор сьведчаньняў, што выражаюць указаньне на крыніцу зьвестак датычна распавяданае сытуацыі), аспэкт, зьніжальная актантная дэрывацыя (шэраг спэцыяльных лічэбна-колькасных паказьнікаў), статыў-дэкаўзатыў (марфаналягічная апэрацыя над асновай).
Адмаўленьне ў нганасанскай мове будуецца з удзелам дапаможнага дзеяслова ɲi-, да якога пераходзяць усе словазьмяняльныя афіксы, а сэнсавы дзеяслоў ставіцца ў спэцыяльную форму канэгатыву з паказчыкам -ˀ.
Парадак словаў у сказе будуецца паводле схемы SOV: дзейник-прамое дапаўненьне-выказьнік (у фінітнай кляўзе). У іменнай групе як ад'ектыўнае, так і іменнае (у залежнасьці ад сэмантыкі генітыўнае або немаркаванае) залежныя стаяць зьлева ад вяршыні.
Пісьмовасьць |
Нганасанскі альфабэт засноўваецца на кірылічнай графіцы і створаны ў 1990-х гадох[5], пры гэтым было прапанавана два праекты гэтага альфабэту. Нягледзячы на невялікую колькасьць выдадзеных па-нганасанску кнігаў, існуюць адрозныя варыянты пісьмовасьці (напрыклад, у газэце «Таймыр» выкарыстоўваецца літара Ӱ ӱ і адсутнічае Ç ç).
Сучасны нганасанскі альфабэт.
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | З̌ з̌ | И и | Й й | ’’ | К к | Л л | М м |
| Н н | Ӈ ӈ | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Ç ç |
| Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ә ә | Ю ю | Я я |
Грамадзкае становішча |
За сёньняшнім часам нганасанская мова мае статус мовы карэннага малаколькаснага народу.
Паводле зьвестак 2000/2001 рок мова выкладаецца ў якасьці прадмэту ў школах Валачанкі ды Вусьць-Аваму зь першае па дзявятую клясы. Таксама выкладаньне вядзецца ў Інстытуце Народаў Поўначы (Санкт-Пецярбург).
На нганасанскай мове зрэдку публікуюцца матэрыялы ў раённай газэце «Таймыр», на мове вядзецца радыёвяшчаньне Дудзінскае радыёстанцыі. Перадачы на нганасанскай выходзяць 5 разоў на тыдзень цягам 15 хвілінаў[6].
Літаратура |
- Г. Н. Прокофьев. Нганасанский (тавгийский) диалект // Языки и письменность народов Севера. Ч. 1. М.-Л., 1937.
- Н. М. Терещенко. Нганасанский язык. Л.: Наука, 1979
- Е. А. Хелимский. Очерк морфонологии и словоизменительной морфологии нганасанского языка. — Таймырский этнолингвистический сборник. М.: РГГУ, 1994.
- Helimski, E. 1998. Nganasan. // D. Abondolo (ed.). The Uralic Languages. London and New York: Routledge.
- Wagner-Nagy, Beáta: Chrestomathia Nganasanica. (Studia Uralo-Altaica : Supplementum 10) Szeged, 2002
- Katzschmann, Michael: Chrestomathia Nganasanica : Texte - Übersetzung - Glossar - Grammatik , Bearbeitung der Нганасанская фольклорная хрестоматия zusammengestellt von Kazis I. Labanauskas unter Berücksichtigung des Словарь нганасанско-русский и русско-нганасанский. (Nganasanica 1) Norderstedt, 2008, 604 p. ISBN 978-3-8370-1121-0
Вонкавыя спасылкі |
 | Вікіпэдыя ў інкубатары мае вэрсію на нганасанскай мове |
- Языки народов Сибири — Языки и культуры — Нганасанский язык
- Сопоставительный Ненецко-Нганасанский Мультимедийный Словарь
- Nganasan Multimedia Dictionary
- Nganasanica
- Nganasan | Ethnologue
- The Red Book of the Peoples of the Russian Empire
- Dt.-Ng. Wörterverzeichnis Teil 1: A - H (Stand: 3/97) (Michael Katzschmann)
Крыніцы |
^ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls
^ Janhunen, 1998
^ Е. А. Хелимский. «Говорка» — таймырский пиджин на русской лексической основе//Е. А. Хелимский. Компаративистика, уралистика: лекции и статьи. — М.: Языки русской культуры, 2000.
^ Е. А. Хелимский. Нганасанский язык как литературный: размышления по поводу литературных языков//Е. А. Хелимский. Компаративистика, уралистика: лекции и статьи. — М.: Языки русской культуры, 2000.
^ Жовницкая-Турдагина С. Н. Ня’’ букварь. СПб., 1999.
^ Письменные языки мира. Языки Российской Федерации. — М.: Academia, 2003. — Т. 2. — С. 323-339. — 848 с. — 1000 ас. — ISBN 5-87444-191-3
| |||||||||||
Катэгорыі:
- Самадыйскія мовы
- Мовы Расеі
- Выміраючыя мовы
(window.RLQ=window.RLQ||[]).push(function()mw.config.set("wgPageParseReport":"limitreport":"cputime":"0.216","walltime":"0.258","ppvisitednodes":"value":2011,"limit":1000000,"ppgeneratednodes":"value":0,"limit":1500000,"postexpandincludesize":"value":28572,"limit":2097152,"templateargumentsize":"value":7801,"limit":2097152,"expansiondepth":"value":12,"limit":40,"expensivefunctioncount":"value":1,"limit":500,"unstrip-depth":"value":0,"limit":20,"unstrip-size":"value":2844,"limit":5000000,"entityaccesscount":"value":0,"limit":400,"timingprofile":["100.00% 188.347 1 -total"," 47.41% 89.287 1 Шаблён:Інфармацыя_пра_мову"," 45.20% 85.128 1 Шаблён:Картка"," 17.82% 33.565 1 Шаблён:Самадыйскія_мовы"," 15.87% 29.900 1 Шаблён:Навігацыйная_табліца"," 13.22% 24.907 1 Шаблён:Крыніцы"," 9.49% 17.880 6 Шаблён:Мова-be"," 7.56% 14.243 1 Шаблён:Кніга"," 5.54% 10.428 1 Шаблён:Інкубатар"," 4.87% 9.165 6 Шаблён:Мова_тэксту"],"cachereport":"origin":"mw1326","timestamp":"20190410083614","ttl":2592000,"transientcontent":false);mw.config.set("wgBackendResponseTime":142,"wgHostname":"mw1330"););
